Gracjan Guziński

Gracjan Guziński – więzień obozów koncentracyjnych Dachau i Mauthausen-Gusen

Wśród pamiątek z Izby Pamięci w Niewolnie, przejętych przez Muzeum Stutthof, znajduje się, wykonany w obozie, portret Gracjana Guzińskiego oraz teksty i nuty powstałych w obozie pieśni.

W obozie Gusen Niemcy skupili przedstawicieli polskiej inteligencji z wszystkich regionów okupowanej Polski i z ziem wcielonych do III Rzeszy. Byli tutaj nauczyciele i profesorowie reprezentujący różne nauki i najlepsze uczelnie polskie i zagraniczne, kompozytorzy, poeci, malarze, architekci, księża różnych wyznań, polscy oficerowie. Nie pozostało to bez wpływu na życie więźniów. Sztuka i kultura w Gusen współistniała obok zbrodni i rozwijała się wbrew logice; stając się potężną siłą oporu przeciw terrorowi, ratowała więźniów przed zupełnym zezwierzęceniem, budziła wiarę w człowieka i niezniszczalność jego ideałów. Obóz, który miała stać się masowym grobem polskiej inteligencji i był niewątpliwie miejscem jej męczeńskiego konania, dał świadectwo temu, że duch ludzki jest niezwyciężony w swej twórczej potędze, tak pisał Zbigniew Wlazłowski, nr 49 943, student medycyny, więzień Gusen od maja 1941. do 5 maja 1945 r.

Jak pisze Stanisław Dobosiewicz, więzień obozu Gusen: Decydującą rolę w zaspokajaniu potrzeby przeżyć intelektualnych i emocjonalnych odegrały w Gusen poezja i muzyka, zwłaszcza pieśń. [...] W latach 1940-1942 były to główne źródła psychicznego oporu przeciw zniewoleniu.[...] Pieśń i muzyka były najdostępniejszym sposobem wypowiedzi tego, o czym myślał i co przeżywał więzień.[...] Gdy uświadomimy sobie, że działalność wokalno-muzyczna była prowadzona przez więźniów i to wśród więźniów zdziesiątkowanych chorobami, głodem i nadludzkim wysiłkiem, a kompozytorzy tworzyli podczas wyczerpującej pracy w warunkach, których groza przeraża ludzi współczesnych, zrozumiemy szacunek, jakim byli otoczeni i powszechne uznanie zarówno dla tych, którzy w obozie nie wahali się śpiewać, jak i dla tych, którzy komponowali pieśni i muzykę – świadectwo swojego „niepodległego” ducha w warunkach okrutnej niewoli.

Najpopularniejsze melodie powstałe w obozie koncentracyjnym Mauthausen-Gusen tworzył Gracjan Guziński. Gracjan Guziński ur. w 1907 r. w Poznaniu, syn powstańca – dyrygenta orkiestry powstańców wielkopolskich z 1919-1920, kompozytor, muzyk, wirtuoz, nauczyciel szkoły muzycznej, aresztowany w Poznaniu, 20 kwietnia 1940 r. został początkowo osadzony w KL Dachu, a od 6 czerwca 1940 r. do wyzwolenia był więźniem obozu Gusen, gdzie otrzymał nr 43 266.
Skomponował on muzykę do takich pieśni, jak: „W bratnim szeregu”, „Zew”, „Pchła”, „Mazur obozowy”, Sen o wolności”, „Na apelu”, „Mützen ab” i „Marsz Guzenowców”. czy „Golgota”: do której słów Gracjan Guziński skomponował potężną w swoim wyrazie, mającą w sobie coś z uroczystego psalmu melodię, pisze Włodzimierz Wnuk, słuchano tej pieśni z najwyższym wzruszeniem[...]krótko przed wyzwoleniem śpiewał „Golgotę” w kamieniołomach bas baryton Józef Gruszczyński. Głos odbijał się o skalne ściany, potężniał i zdawał się powtarzać skargę tysięcy ludzi:

Golgota moja, granitowa skało,
Pierś twoją co dzień rwie tysiące rąk,
Wschodzące słonko rankiem cię ogrzało,
Owionął zapach ukwieconych łąk.

Dookoła góry jak u Wisły źródła
I tak jak w Polsce ziemię orze pług,
Ku górom wznosi się ma dłoń wychudła,
Kiedyż do swoich wrócić będę mógł?

Znad szarego obcego Dunaju
Ku wschodowi ta piosnka płynie
Jak mi tęskno za Tobą, mój Kraju,
Mój Poznaniu, Warszawo, Lublinie...
Ojczyzno moja!


Autorem tekstu „Golgoty", jak i wielu innych pieśni powstałych w obozie Gusen był śląski poeta, Konstanty Ćwierk. Konstanty Ćwierk, urodzony w Sosnowcu, przez całe życie związany był z Zagłębiem Dąbrowskim. W latach 1930-1939 pełnił obowiązki opiekuna sosnowieckiego harcerstwa, był również nieocenionym mecenasem zagłębiowskiej młodzieży. Udzielał pomocy materialnej studentom zrzeszonym w Akademickim Kole Zagłębian w Krakowie, współpracował z Towarzystwem Przyjaciół Teatru, z jego inicjatywy powstała biblioteka dla Macierzy Szkolnej w Zagłębiu Dąbrowskim, pełnił wysokie funkcje w sosnowieckim oddziale Ligi Morskiej i Kolonialnej oraz w Syndykacie Dziennikarzy Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego, gdzie od 1936 r. Poszukiwany przez gestapo, aresztowany został 1 maja 1940 r. w miejscowości Zawada na Mazowszu, gdzie się ukrywał. Zmarł w Gusen w sierpniu 1944 r.
Pieśni powstałe w obozie Gusen, przepisywane, żyły już później własnym życiem, za pośrednictwem więźniów przenoszonych do innych obozów koncentracyjnych, dotarły do Sachsenhausen, Gross-Rosen i innych, często uchodząc za anonimowe.

(dd, ach)
Opracowano na podst. Włodzimierz Wnuk, Byłem z wami”; Stanisław Dobosiewicz, Mauthause/Gusen. Obóz zagłady)

Pieśni powstałe w Gusen, do których muzykę skomponował Gracjan Guziński:„Gdy nad Gusen Gwiazdy”
Pieśni powstałe w Gusen, do których muzykę skomponował Gracjan Guziński:„Młynarka”