Gdańsk - krótki zarys historii stosunków polsko-gdańskich

Znaczek pocztowy Wolne Miasto Gdańsk

W posiadanych przez Muzeum Stutthof zbiorach filatelistycznych znajduje się znaczek pocztowy wyemitowany przez Wolne Miasto Gdańsk.

W granicach obecnej Polski Gdańsk znalazł się dopiero w 1945 r., ale jak ważne dla państwa polskiego było posiadanie miasta Gdańska świadczy 1000 letnia historia wzajemnych stosunków. Ślady kontaktów i zależności gospodarczych oraz kulturalnych pomiędzy państwem pierwszych Piastów, a państwem plemiennym na Pomorzu Gdańskim odnajdujemy już w połowie IX wieku, a w II połowie X wieku władca Polski, Mieszko I, rozpoczął realizować program ekspansji terytorialnej państwa polskiego nad Bałtykiem. Zarówno Mieszko I, jak i jego syn Bolesław Chrobry, doskonale zdawali sobie sprawę z wagi posiadania dostępu do morza, dlatego realizowali politykę morską państwa przez włączenie w jego skład całego Pomorza od ujścia Odry, aż po ujście Wisły. W latach 970 – 980 u ujścia Wisły wzniesiono silny gród, kontrolujący żeglugę na Wiśle, stanowiącej wówczas główną drogę komunikacyjną prowadzącą w głąb kształtującego się państwa piastowskiego. Gród ten stał się również główną siedzibą lokalnego księcia Pomorskiego, związanego więzami pokrewieństwa z rodziną Bolesława Chrobrego.

Panowanie na Pomorzu utracił Bolesław Szczodry, ale ok. 1120 r. Bolesław Krzywousty ponownie opanował w całości Pomorze Gdańskie, a władzę w Gdańsku i w całym księstwie objął namiestnik władcy polskiego. Spod zależności polskiej uwolnił się książę pomorski Świętopełk II na początku XIII w., który z Pomorza Gdańskiego utworzył niezależne księstwo, równorzędne w stosunku do księstw dzielnicowych, znajdujących się we władaniu Piastów. Świętopełk II był także pierwszym księciem, który popadł w konflikt zbrojny z zakonem krzyżackim. który od przybycia na ziemie pomorskie dążył do utworzenia własnego państwa. Walki Świętopełka II z zakonem trwały z przerwami od 1242 r. do 1253 r.

Poprzez nawiązanie przez Świętopełka kontaktów z Lubeką, w latach 1257 – 1263 Gdańsk otrzymał prawo lokacyjne oparte na prawie lubeckim, co dawało pomorskiemu księciu pewną ochronę przed zakusami zakonu. Przyjmowanie praw lokacyjnych z terytorium Niemiec powodowało napływ do miast mieszczaństwa niemieckiego, a w przypadku Gdańska mieszkańców Lubeki.

W 1271 r. na Gdańsk miała miejsce wyprawa brandenburska, ale już na początku lutego 1272 r. książę Mściwoj, syn Świętopełka II, mając poparcie władcy polskiego, Bolesława Pobożnego, objął władzę nad całym Pomorzem Gdańskim. Po śmierci Mściwoja, Pomorze Gdańskie przeszło pod panowanie Księcia Wielkopolski Przemysła II, który 26 czerwca 1295 r. przyjął tytuł „Król Polski i książę Pomorza Gdańskiego”. W lutym 1296 r., po śmierci Przemysła II, panowanie na Pomorzu Gd. formalnie objął Władysław Łokietek. Jednak już w 1300 r., Pomorze Gd. wraz z innymi polskimi dzielnicami dostało się pod władzę króla czeskiego, Wacława II. W 1304 r. ziemie te ponownie przeszły w ręce powracającego z wygnania Władysława Łokietka.

Gdańsk w XIV w. jak i całe Prusy krzyżackie, przystąpił do Związku Miast Hanzeatyckich, organizacji skupiającej kupiectwo pod przewodnictwem Lubeki, stając się jednym z ważniejszych portów na Bałtyku, z którego odchodziły towary dostarczane Wisłą z głębi Polski.

W 1308 r., Gdańsk został zajęty przez oddziały brandenburskie, ale pod koniec tego roku władzę nad miastem podstępem przejęli krzyżacy, wezwani na pomoc przeciwko Brandenburgii przez Władysława Łokietka. Panowanie zakonu krzyżackiego trwało do 1409 r.

W 1410 r., po bitwie pod Grunwaldem, Gdańsk uznał zwierzchnictwo Władysława Jagiełły, ale już w 1411 r. Jagiełło zaakceptował pozostanie Pomorza Gdańskiego pod zwierzchnictwem zakonu krzyżackiego. W 1440 r. Gdańsk, Toruń i Chełmno, nie chcąc dłużej pozostawać pod panowaniem krzyżackim utworzyły Związek Pruski, który 4 lutego 1454 r. wywołał powstanie przeciwko zakonowi, jednocześnie prosząc króla polskiego, Kazimierza Jagiellończyka o pomoc. Ten 22 lutego 1454 r. wypowiedział zakonowi wojnę, a 6 marca podpisał akt inkorporacji Prus. Trwająca 13 lat wojna zakończyła się podpisaniem w 1466 r. pokoju toruńskiego, na mocy którego ziemia chełmińska i Pomorze Gdańskie wraz z Gdańskiem powróciły pod panowanie Polski. Do Polski przyłączono także Warmię, Malbork i Elbląg. Ziemie te tworzyły tzw. Prusy Królewskie, a pozostałe ziemie zakonu wraz z Królewcem odtąd stanowiły lenno Polski. Państwo zakonne uległo likwidacji i zostało przekształcone w Prusy Książęce w 1525 r., po złożeniu hołdu lennego przez mistrza krzyżackiego, Albrechta Hohenzollerna, królowi Polski, Zygmuntowi I Staremu.

W 1772 r., po pierwszym rozbiorze Polski, Prusy Królewskie bez Gdańska i Torunia weszły w skład państwa pruskiego, które powstało w 1701 r. z połączenia Prus Książęcych z Marchią Brandenburską. Gdańsk i Toruń zostały włączone do państwa pruskiego dopiero po drugim rozbiorze Polski w 1793 r. Narzucone Polsce po pierwszym rozbiorze przez Prusy cało tranzytowe na towary przewożone Wisłą do Gdańska oraz szykany spowodowały zanik polskiego handlu wiślanego. Fryderyk II stwierdził: stajemy się panami wszystkich płodów i całego przywozu Polski. Na tej polityce króla pruskiego ucierpiał także Gdańsk, który za opór przeciw przejściu pod panowanie pruskie zapłacił kilkakrotną blokadą, rujnowaniem handlu, zajęciem portu przez wojska pruskie. Matka urodzonego w Gdańsku filozofa, Arthura Schopenhauera, Johanna Schopenhauer, tak określiła działania króla pruskiego wobec Gdańska: jak wampir napadł moje skazane na zagładę miasto ojczyste i przez całe lata ssał z niego szpik, aż do całkowitej utraty sił.

W trakcie wojny prusko – francuskiej 27 maja1807 r. Gdańsk został zdobyty przez wojska napoleońskie. Podpisany 7 lipca 1807 r. francusko-rosyjski traktat w Tylży, a następnie 9 lipca traktat francusko – pruski odnośnie Gdańska na pierwszym planie stawiał jednak interes Francji, a nie Polski, ani gdańszczan. Dopiero na skutek interwencji samych mieszkańców Gdańska 13 lipca 1807 r. został podpisany poufny traktat francusko-gdański, który głosił, że Gdańsk jest: miastem wolnym i niepodległym pod opieką części dawnego Królestwa Polskiego, zdobytej przez armie Jego Cesarskiej Mości i oderwanej od Monarchii Pruskiej, niezależnie od formy, rządu, który będzie zarządzać tym krajem, a art. II głosił: Miasto Gdańsk wraz ze swoim terytorium będzie utrzymywać z nowym państwem wszystkie stosunki, które ongiś istniały między nim, a Rzecząpospolitą Polską.

W wyniku wojny francusko-rosyjskiej 29 listopada 1813 r. Gdańsk został zajęty przez wojska cara Rosji, Aleksandra I, który ostatecznie w 1814 r. przekazał miasto Prusakom. Gdańsk pozostawał w granicach państwa pruskiego do zakończenia I wojny światowej i podpisania Traktatu Wersalskiego. 10 stycznia 1920 r. został ratyfikowany traktat wersalski i z tą datą wszedł w życie. Na mocy art. 102 traktatu wersalskiego, nastąpiło oficjalne ukonstytuowanie Wolnego Miasta Gdańska, pozostającego pod nadzorem Wysokiego Komisarza Ligi Narodów. Polskę w Wolnym Mieście Gdańsku reprezentował Komisarz Generalny Rzeczypospolitej.

Traktat wersalski nie uregulował definitywnie kwestii przynależności Gdańska, a wręcz przeciwnie, stworzył kolejny precedens w historii stosunków polsko-gdańsko-niemieckich, a przecież sam kanclerz Niemiec Otto von Bismarck, zaciekle walczący z wszelkimi przejawami polskości na Śląsku, Pomorzu i w Wielkopolsce, w jednym ze swych przemówień w 1894 r. powiedział: Polacy mogliby się zaprzyjaźnić z takim tylko państwem, które by zrezygnowało z obszaru Wisły i wydało Poznań i Gdańsk.

(dd, wl)
Oprac. na podstawie:
Historia Gdańska, oprac. zbiorowe, T. 1, 2, 3.
Józef Feldmanm Bismarck a Polska.